Het gebrek aan middelen en menskracht, maar ook weerstand vanuit het onderwijs is op de eilanden een vaak gehoorde klacht en als kapstok gehanteerd wanneer niets van de grond komt. Veel van de aanwezige leraren, docenten en vrijwilligers zitten in tal van besturen of houden zich bezig met het uitvoerend werk. Daarnaast wordt literatuur – zowel door laag- en hooggeschoolden – nog steeds als een elitair gebeuren gezien. Een indicatie hiervan is dat binnen het literaire circuit je steeds weer dezelfde gezichten tegenkomt. Het bestaan van slechts een uitgeverij – Uitgeverij Charuba -biedt geen stimulans om te publiceren. Velen die met een manuscript rond lopen, komen dan niet aan bod om gepubliceerd te worden. Dit laatste leidt tot een onnodige publicatiedrempel. Behalve de geringe kans bestaat een angst die men moet zien te overwinnen -  om te kunnen publiceren. Een tweede uitgeverij kan nieuw aanstormend talent leveren en een extra impuls geven aan het publicatieritme van bestaande schrijvers. In 2008 had men met het Culturele Jaar een enorme boekproductie en werden maar liefst achttien boeken gepubliceerd, tegen de negen publicaties in 2009 en een gemiddelde van vier boeken op jaarbasis.

Zoals de bevolkingsgroei a.g.v. migratiestromen een positief effect op het economisch klimaat heeft, zulk kan het een negatieve uitwerking hebben op het sociaal-culturele vlak. Uit de Census 2010 blijkt dat op dit moment in 66% van de huishoudens Papiamento wordt gesproken. In 17% van de gezinnen wordt Engels gesproken, 3,1% is het Spaans, 6% is dit Nederlands en 7.9% valt in de categorie overigen waaronder Chinees. Nu is Aruba altijd een meertalig land geweest. Maar ook een taal als Papiamento is aan beinvloeding en verandering onderhevig. In de vorige eeuw was het Papiamento lange tijd een niet-dominante taal geweest tegenover het Spaans en later het Nederlands.Door immigratie, gemengde huwelijken, vestigings-vergunningbeleid en geboorte kan er minder of meer ruimte voor de eigen taal het Papiamento ontstaan.

In economisch opzicht zijn er aanzienlijk veel meer Spaanstaligen op het eiland gevestigd dan voorheen. Ook worden nog steeds talrijke activiteiten op Aruba door Venezuela gefinancierd. Opnieuw ziet men dan de kettingreactie immigratie – demografische ontwikkeling en cultuurverandering plaatsvinden. De Spaanstaligen vormen in dat opzicht een aanzienlijke groep kiezers bij de verkiezingen en een in aantal groter wordende taalgroep. Op het Colegio Arubano heeft het aantal leerlingen van Spaanse afkomst die van Nederlandse komaf ingehaald. De leerlingenpopulatie 2010 van het Colegio laat de volgende spreiding zien: Papiamento (62%), Nederlands (14%), Spaans (15%), Engels (6%) en overigen (3%).Op termijn valt een cultuurverandering te verwachten en dient met het oog op de mensenrechten dito ontwikkeling gerespecteerd te worden. In dit opzicht is de vraag gerechtvaardigd: Wat willen we op de langere termijn met de eigen taal? Moeten we op Aruba het Papiamento beschermen, of als toelatingseis stellen danwel als een vereiste voor werkzoekenden bij hun sollicitatie?

Door middel van een taalbeleid kan de bedreiging van een taal als het Papiamento ingetoomd worden. Het formuleren van een beleid kan zowel de positie van de eigen taal behouden alsook de versterking hiervan impliceren. In dat opzicht is van belang dat het Papiamento in het onderwijs een plek krijgt. Na 66 jaar is het nu de tijd aangebroken om met een gedegen fundering te komen, d.w.z. behalve dat de basis- voortgezet en middelbareschool Papiamento in hun curriculum opnemen en tevens op hbo- en universitair nivo onderwijsprogramma´s worden aangeboden. Niet alleen worden leraren opgeleidt, maar aan de UA kunnen onderzoeksprogramma´s worden gestart die er naar toe leiden naar samenwerkingsverbanden met andere instituten in de regio. Het Papiamento dient als eenheidstaal en instrument om de integratie en emancipatie van de migranten te bevorderen. Het Fundashon Planifikashon di Idioma (FPI) op Curaçao heeft op dit vlak veel expertise opgebouwd.

Het slotdeel/Deel V verschijnt op 4-1-2012