Toen we het liedje speelden kwam ik er achter dat het Ivania’s vertaling was van de 'Pianoman' van Billy Joël. En omdat ik van 'good vibrationes' houd en zij een vleiend commentaar in mijn gastenboek had geschreven, was het duidelijk dat wij samen een muzikaal programma moesten maken. Nueva trova? Man, daar had ik nog nooit gehoord.  Ik was immers in 1994 naar Puerto Rico gekomen voor de salsa. (Ben nooit zo van de 'gitaaaaajmuziek'( klonk door de Mexicaanse nacht, aldus de Zangeres zonder Naam).Maar Ivania is al haar hele muzkantenleven geangageerd bezig. En is net weer een Master begonnen aan de Universiteit, de plek bij uitstek om de maatschappij kritisch te volgen. Als er in Noord Amerika een folk-stroming bestond, dan bestond die in de nieuwe wereld natuurlijk ook.
Na mijn optreden raakte ik in gesprek met een mooie mulata, het was Ivania’s vriendin Natasha. Binnen twee minuten hadden wij het over cocolos (de salseros,)hun eetgewoonten en hoe de maatschappij veranderd was. Ze studeerde psychologie. En was gids in het Museo de las Américas waar ze antropologie-cursussen volgde. 'Weet je dat cocolos altijd unisex gekleed gaan? Meestal een spijkerbroek en een t-shirt.' 'Ah, ik vind het hier veel te warm voor een spijkerbroek.' 'En ze rijden motor'. Ik schoot in de lach. 'Echt waar? Ik heb nu 28 jaar mijn rijbewijs. In Nederland heb ik een Suzuki Bandit 1200!' riep ik lachend. Natasha knikte, gelijk een dokter die de juiste diagnose heeft gesteld. 'En ze drinken bier.' '¡salud!' Ik klonk met mijn flesje Medalla tegen het hare. 'En ze houden van frituras'.

De gefrituurde snacks hier op het eiland, bacalaíto (stokviskoekjes), alcapurrías (een soort kroket van bananenpuree met een vulling van krab of varkensvlees). Steeds als ik in Piñones kom (de 'Afrikaanse gemeente' ten oosten van San Juan) is dit mijn ritueel: met een ijskoude Medalla en een bacalaíto uitkijken over die verpletterende groen, blauwe oceaan. Ach, je kan mij zo gelukkig maken met weinig! 'Weet je hoe je die moet maken?' vroeg Natasha. 'Nee, maar dat is toch hartstikke ingewikkeld?'
'Wel nee'. Haar zwarte ogen werden groot toen deze jonge studente ging vertellen over onze gezamenlijke passie: koken. 'Weet je wat ik graag zou willen weten? Hoe je mofongo maakt. Bij mij valt ie namelijk altijd uit elkaar, zodra ik de gestampte banaan uit de vijzel haal.' 'Oooh, dat is makkelijk! Jij komt maar een keer bij ons langs, dan leer ik je dat!' 'Echt waar?' riep ik verheugd uit. Deal, high five.

Het optreden van Ivania en mij in het TV- programma 'Con la Música por dentro' afgelopen woensdag, was een goede aanleiding om te combineren met mijn Mofongo-les. Repeteren we normaal in de oase aan de Oceaan, mijn doodlopende straat en met alleen maar het ruisen van de zee. Nu zou ik in een tegenovergestelde ambiance terecht komen, maar niet minder gastvrij. Volgens mij is dit het drukste knooppunt van San Juan, uit het noorden de weg van het vliegveld en Isla Verde over de nieuwe tolbrug, vanuit het westen de snelweg vanuit Caguas en San Juan, vanuit het zuiden Trujillo Alto en naar het Oosten, naar Carolina en verder.
Ivania en haar vriendin wonen in het appartement van Ivania’s zus, in een hoog flatgebouw aan de 65 Infantería. Een weg die ik goed ken, want ik woonde zelf twee jaar in Río Piedras. De Puerto Ricaanse legereenheid die binnen een uur gefusilleerd werd door de Koreanen blijft nu voor altijd voortleven. Ivania is de jongste van zeven meiden uit Salinas: het zuiden van het eiland. Een van die zussen was ooit miss Puerto Rico. Ivania en haar zussen zijn van een Indiaanse schoonheid, grote ogen, lang fijn zwart haar. En waar ik dan altijd om moet lachen bij die Latinas: de eerste keer zijn ze altijd veel groter dan de tweede keer, want dan hebben ze geen hakken meer aan, maar gewoon slippers, met een glittersteentje dan, he.

Mofongo is het nationale gerecht van Puerto Rico en bestaat uit een bakje van gestampte gefrituurde groene banaan (plátano). Je kunt dit vullen met gambas, zeevruchten, kreeft of kip. Heb ik netjes de banaan gefrituurd, gestampt met knoflook in de pilón, de houten vijzel, en op het moment suprême, wanneer ik het bakje banaan uit de vijzel haal valt ie uit elkaar. Nu zouden de geheimen ontsluierd worden om deze pijnlijke situatie voortaan te vermijden.
Ik ben al laat, hoewel je nooit te laat komt in Puerto Rico, nunca. De spits van San Juan. En dat is super opletten geblazen, want iedereen rijdt gewoon door elkaar. Nadat ik getankt heb bij het goedkope Shell-tankstation $0,97 per liter (ook hier stijgen de prijzen) kan ik aansluiten in de file voor de stoplichten vlakbij de flat waar ik moet zijn. Wat een gekkenhuis ook hier! Onder de nieuwe brug van het vliegveld naar Trujiillo Alto passeert me een Jeep die over de berm naar de parallelweg rijdt, waar ik ook moet zijn. Maar ja, ik heb geen Jeep.
Om half zes loop ik naar de ingang met mijn keyboard onder de rechterarm, trombone over mijn schouder, standaard onder mijn linkerarm en de tas met muziek in mijn handen. Zo meld ik me bij portier. Zal hem even laten zien wat een waanzin het is dat je niet met je auto het terrein op mag. Hij ziet het niet eens. Mijn naam invullen, tijdstip en bij wie ik op bezoek ga. Dan de lift in, zeven verdiepingen omhoog. Ivania en Natasha verwelkomen me. ‘Wat een gekkenhuis hier beneden!’ Maar nu rrrrust! Ik krijg meteen rode wijn uit een prachtig kristallen Bordeauxglas. Kijk, zo mag ik graag ontvangen worden!  

‘Wauw, hoe kom je daar aan?’
‘Van mijn zus’, zegt Ivania. ‘Luister,’ en ze tikt tegen het glas. Zucht. ‘Oh, ja, kristal.’ Welk een prachtige kristallen glazen ik heb in Nederland! Je kunt niet alles hebben, in je hemdje buiten zitten in januari, de Oceaan op de achtergrond horen én zien en groene kolibrietjes, duifjes en reinitas (een tropisch koolmeesje) om je heen hebben. Nou, dat laatste hebben Ivania en Natasha ook niet. Want het is een groot spektakel buiten, al dat verkeer. Ik krijg warempel een rolletjes mozzarella omwikkeld met parmaham aangeboden. He? Hebben ze dat hier? ‘Wat! Parmaham! Hoe kom je daar aan?’ vraag ik met volle mond. ‘Bij Cozcos.’ Och, ja, dat klopt ook. Er bestaat hier een soort MAKRO. Daar moet je een jaar lid van worden en dan kan je naar huis met dezelfde grootverpakkingen. Maar daar hebben ze dus wel bruin brood (bruinbrood, waah!) blauwe kaas, ach al die kleuren die ze hier in de natuur hebben en die ik in de keuken zo mis. Ik ben ondertussen bezig mijn standaard voor mijn keyboard op te stellen. Nondedjuu, dat is nog niet zo eenvoudig als dat ding nooit de deur uitkomt. Er speelt zich een soort André van Duin-achtig tafereel af. Dadelijk met je vingers ertussen! Allez, hup, nu staat ie dan toch op de goede hoogte. 'Zullen we Olas en Arenas doen?' vraag ik, van onze heldin Sylvia Rexach, een van ’s grootste Puerto Ricaanse componisten en bohemienne ten top. Ik weet dat orkestleider Elías Lopés altijd verhalen had over haar. Kinderen die er maar bij hingen. Ongelukkige liefdes, nachtelijke doorhalen, zwaar alcoholiste. In de oorlogsjaren heeft ze getekend bij het US leger als verpleegster. En op 36ste is ze overleden aan maagkanker. Maar, oh, oh, wat heeft ze juwelen achter gelaten in de Puerto Ricaanse muzikale schatkist! In haar liedjes proef ik overal dat lijden, dat ongeluk, die eenzaamheid.  

Soy la arena, que en la playa está tendida
envidiando otras arenas,
que le quedan cerca al mar,
eres tú la inmensa ola
que al venir casi me toca,
pero siempre te devuelves
hacia atrás.

Las veces, que te derramas
sobre arena humedecida

ya creyendo que otra vez me tocarás,
al llegarme tan cerquita
pero luego te me escondes
y te pierdes en la inmensidad del mar.
Soy la arena que la ola nunca toca
y que en la playa tendida
vive sola su penar.
Eres ola,
que te envuelves en la bruma
y te disuelves en la espuma
alejándoteme más...  

'Ja, ben je er klaar voor?' roept Natasha vanuit de keuken.
'Altijd!'
Natasha staat in haar korte broek achter het fornuis. Ik heb altijd een schort om, maar goed. Dat heeft dan ook meer met een ritueel te maken, een rustpunt, dan met geklieder, he. De groene bananen zijn alvast diagonaal gesneden. Mooie stukken van 2 cm dik. Een grote braadpan staat op het vuur, in plaats van mijn kleine steelpannetje waarin ik altijd aan het goochelen ben. (Levensgevaarlijk ook, die hete olie) 'Deze stukjes bak je tot ze van kleur veranderen. Kijk, ze zijn bleek en als ze dan een mostaardkleur krijgen, zijn ze goed.' Ik lach: 'Jij bent een erg goede pedagoge.'
Terwijl ze in de hete olie bakken, leg ik Ivania even het half verminderd septiem akkoord uit. God, hoe doe je dat aan een gitarist, die de muziek op straat geleerd heeft, muzikaal geboren is (haar vader is trovador: zanger/componist van música típica) maar autodidact in de muziek is, behalve de trompetlessen op haar twaalfde. Oké. ,'Speel het mineur-septiemakkoord. En nu de kwint een halve toon lager.' 
‘Is het dit?’
‘Nee', ik kan alleen maar afgaan op wat ik hoor. Ze haalt een paar vingerbrekende touren uit en 'Jaaaa! ¡sobrrrrrrrroso mamá!' Mijn absolute lievelingsakkoord! 'Ja, dat is!'
'Ja, verder met de les!' roept de chef vanuit de keuken. Gepelde knoflooktenen, een stuk of twee. Stamp maar fijn in de vijzel. En ik wijd me meteen aan mijn taak. 'Vul het nu maar aan met de banaan. En dan een beetje olijfolie. Ik doe er altijd wat sazón bij.' Ik kijk op het busje, ja die kruidenmelanges van Goya, wat je in Nederland in Toko kunt krijgen. 'Proef eens.'
'Sabrrrrrroso', zeg ik: 'Wat een grote vijzel is dit. Geweldig!' 'Volgens mij hebben we die in Piñones gekocht....Je moet de stamper hoger optillen', zegt ze. 'Wat goed. Kijk, zo kan ik al die negativiteit er ook uitrammen.' Nu lachen zij. 'Luister', zegt Natasha. 'Hoor je het slurpen. Er moet weerstand inzitten, zodat de massa goed mengt met de olie. Zit er genoeg in?' Ik doe er nog een beetje olie bij. 'Heel goed.' Ondertussen zie ik rechts naast me een paar benen op een kruk. En dat is Ivania die het geheel even vastlegt voor de historie. 'En waar vul je het mee?' vraag ik, terwijl het zweet langs mijn oren sijpelt. Hier wordt doorgeramd. 'Met kreeft.' Waah!
'Die heb ik gekocht in jouw supermarkt', zegt ze. 'In de Loíza? Ja, ik zie daar altijd mensen kilo’s vis en vlees wegsjouwen. Die bevroren kreeften staarten, bedoel je?' Ja, ik weet als Limburgse nooit wat ik met vis aan moet, maar ach, zeventien jaar op Caribische eilanden dan leer je het wel. Zo het kokende water in, een paar minuten, de salsa criolla maken, op basis van tomaten en knoflook en dan wordt ook hier weer gezegenvierd. Natasha werpt even een blik op mijn mofongo: 'Hij is klaar!' en ze geeft me een vork. 'Steek het nu voorzichtig los van de rand'.
Nu ben ik toch altijd al van de snelle. 'Niet de vork met de het bakje meedraaien, want dan kan ie alsnog uit elkaar vallen.' Oké. Ze geeft me een bord, wat ik er automatisch al op leg. 'Dat weet je al.' Ach, pure intuïtie. 'Sla er nu op met de stamper.' 'Dat doet me toch erg goed dat stampen en slaan, na al die stress van deze week!' Ik hoef maar drie keer te slaan, of mijn mofongo valt er perfect uit.
Natasha geeft me weer een bord. Ah, de truc met het bakje. Zo doen ze dat dus! 'Je weet het al!' zegt mijn chef. Vanzelf hou ik het ene bord boven mijn omgekeerde gerecht en draai het snel om. Tada! Vullen met de kreeft en aan tafel! En wat serveren we daarbij? 'Mijn lievelingswijn!' roep ik uit als Ivania met de gekoelde Helena Chardonnay aankomt. En ach, wat maakt het uit als ik naar beneden kijk en een mierenhoop aanschouw van auto's door elkaar in een rotherrie.
'Kijk, dan heb je natuurlijk ook de mofongo van yuca', zegt Natasha met glunderende ogen, die als een ware kok altijd over eten praat: 'Daar gebruik je wel chicharrón voor (knabbelspek). Maar dat moet op een andere manier. Dat is een andere proces... Dat leer ik je in les 2.' 'We moeten haar een keer meenemen naar een visplek. In Cataño is er een. Daar verkopen ze een keer in de week verse vis vlak bij het strand', zegt Ivania: 'En dat met arepas de coco.'
Een waar geluksgevoel maakt zich van me meester temidden van mijn beide tweelingzielen. Breng mij naar een plek waar men deelt: over eten praat en muziek maakt en ik ben in de hemel! 'Buen provechooooo. ¡Gracias!'  

Hier kun je een gedeelte van de tv-show te bekijken:

http://www.youtube.com/watch?v=-PDW2slknKg&feature=channel_video_title

http://www.youtube.com/watch?v=WC6v3vWqQyA